شاهنامه امیرالمومنین(ع)
| شاهنامه امیرالمومنین(ع) |
|
"علینامه" منظومهای است بازمانده از قرن پنجم که تنها 60 سال پس از خلق شاهنامه به مقابله با آن برخاسته است و اکنون تصحیحی از آن نسخه توسط مرکز پژوهشی میراث مکتوب منتشر شده است. شاعر این منظومه 11هزار بیتی که «ربیع» نام دارد، ضمن احترام به فردوسی و اثر هنریاش، شاهنامه را غیر واقعی میداند و در مقابل آن «حماسه راستین» را ارائه میکند آن هم در قالب جنگهای امام علی علیه السلام. به گزارش کتابنیوز، مأخذ تاریخی «ربیع» روایات ابومخنف لوط بن یحیی است که دو کتاب درباره جنگهای جمل و صفین داشته است. با این که این کتابها به ما نرسیده است، از دیگر روایات و قرائن مختلف میتوان دانست که شاعر علینامه تا حدودی به متن تاریخ وفادار بوده است و به این لحاظ شعر او در باب تاریخ جنگهای جمل و صفین کتابی ارزشمند به حساب میآید. به اعتقاد کارشناسان، زبان شعر در این منظومه نیز بسیار کهن است و گنجینهای است از واژگانی که امروز مهجور و فراموش شده اند و حتی در کتب همان عصر هم به سختی میتوان مشابهتی برای آنها یافت. به لحاظ دستوری بدیع و شیوهای بیانی نیز نکاتی در خور توجه در این منظومه یافت میشود. همچنین وزن منظومه دقیقاً وزن شاهنامه فردوسی است؛ یعنی «فعولن فعولن فعولن فعل». شاعر عروض را در حد عصر خود میشناسد و به آن پایبند است؛ اما برخی ویژگیهای سبکی از یکسو و اشتباهات کاتب از سویی دیگر سبب شده در صفحات منظومه خطای فاحش عروضی دیده شود و البته در ابیات اندکی نیز کار از دست شاعر در رفته و بیت به واقع موزون نیست. بنابراین گزارش، خود شاعر میگوید، علینامه را به تقلید و در جواب شاهنامه سروده است و با توجه به فاصله زمانی اندکش با فردوسی و این که اولین کسی است که شاهنامه را استقبال کرده و جواب داده در اوج اهمیت است. فردوسی در 420 رحلت کرده است و علی نامه در 482 سروده شده:
پرکاربردترین نام در این منظومه نامهای مختلف امیرالمؤمنین(ع) چون علی، حیدر و ... است. پس از آن نام پیامبر(ص) به کرات دیده میشود که عمدتاً در مواردی است که گفتهای از ایشان نقل میشود یا چیزی به آن حضرت منسوب میشود. مهمترین قهرمانان مثبت علی نامه یعنی آنان که طرفدار امیرالمؤمنین هستند، «مالک اشتر، عمار، عبدالله بن عباس، محمد بن ابوبکر، محمد حنفیه[بن علی بن ابیطالب]، امام حسن(ع)، امام حسین(ع)، عباس بن علی(ع)، عثمان بن علی، عثمان بن حنیف، ابن عمار، ابراهیم ابن مالک، اشعث بن قیس، قنبر، عبدالله بن عفیف، احنف بن قیس، جریر، شریح، ام سلمه و شهربانو» میباشند. قهرمانان مخالف امیرالمؤمنین(ع) نیز عبارتند از «ابوبکر بن ابی قحافه، عمر بن خطاب، عثمان بن عفان، معاویه، عمرو بن عاص، مروان، مغیره، ولید بن عتبه، ابوهریره، ابوموسی اشعری، سعد وقاص، عبدالرحمان بن عوف، خالد، عایشه، طلحه، زبیر، عبدالله بن زبیر، مصعب بن زبیر، ابن طلحه، امیر یمن، ژعبدالله عامری، عوف بن نصر یا نصر بن عوف، عبدالله بن عمرسراقه، قعقاع،کرنب یا کریب، ابن خدیج، مسلمه، عبیدالله بن فضل، ابن خالد، ابو الاعور، هلال بن علقمه، یزید بن معاویه.» این آغاز یکی از بلندترین خطبه های حضرت علی(ع) در منظومه است: در این منظومه به داستانهای فرعی نیز پرداخته شده است به طور مثال از اتفاقات جالب مربوط به زنان، داستانی است که در پایان جنگ جمل روی میدهد. عایشه اسیر شده ولی امیرالمؤمنین علیه السلام به احترام پیامبر(ص) او را محترم میدارد و عزم میکند که عایشه را به مدینه بازگرداند. محمد بن ابی بکر را -که از یاران وفادارش است و از سویی برادر عایشه هم محسوب میشود- مأمور این کار میکند و سپاهی به او میدهد که همگی دخترانیاند زره پوش و نقابدار و به هیأت مردان. هیچ کس هم از این راز با خبر نمیشود مگر وقتی که این سپاه عایشه را با تکریم تمام به مدینه میرساند و عایشه باز بنا بر ناسازی میگذارد که «علی حرمت مرا حفظ نکرد و مرا با مردانی بیگانه تنها نهاد». در این هنگام دختران نقاب از چهره بر میگیرند و ظرافت کار امیرالمؤمنین(ع) را آشکار میسازند. شایان ذکر است تصحیح کتاب علینامه از سوی مرکز میراث مکتوب به همت رضا بیات و ابوالفضل غلامی منتشرشده است.
موسوی گرمارودی درباره این اثر نظراتی دارد. وی می گوید: «علی نامه» 70 سال پس از شاهنامه و تحت تأثیر آن سروده شده است و از میان 11 تا 12 هزار بیتی که سروده است، 2 تا 3 هزار بیت ستایشانگیز دارد. وی در مراسم رونمایی این اثر گفت: به نظر من این میزان از شعر خوب، توفیقی برای هر شاعری به حساب میآید. اگر این منظومه چاپ حروفی شود و انواع خطاهای کاتب اصلاح شود، گمان میکنم که تعداد ابیات خوب و ستایشانگیز آن بیشتر از مقداری خواهد شد که دکتر شفیعی کدکنی گفتهاند. این شاعر در ادامه سخنانش افزود: هر چه به پایان «علی نامه» نزدیک میشویم، به ابیات بهتری برمیخوریم. از ورق 190، که بخشی از جنگ «صفین» است، ابیات زیبا چشمگیرتر است. این منظومه در مقایسه با 10 منظومه دینی دیگری که من بررسی کردهام، علاوه بر فضل تقدم، از دو نظر بر همه آنها برتری دارد. وی به نخستین برتری این نسخه خطی اشاره کرد و گفت: چهره تاریخی این منظومه برجسته است. با این که استاد کدکنی گفتهاند که در «علی نامه» تاریخ با افسانه آمیخته شده است، اما به نظر من آنچه شاعر گفته است در چارچوب احادیث است. در منظومههای دینی دیگر زبان فارسی هر چه به زمان کنونی نزدیکتر میشویم، وجه تاریخی آنها کم میشود و جنبه افسانهای میگیرند؛ اما در «علی نامه» تکیه سراینده بر وجه تاریخی اثر است. وی به ویژگی دوم اثر اشاره کرد و گفت: دلیل دیگر این است که چون این منظومه در 482 هجری سروده شده است، زبان آنها به دلیل قدمت (نه در جوهر شعری) به طور طبیعی و خود به خود، بسیار شبیه شاهنامه است. به ویژه در حوزه واژگان این مطلب آشکارتر است. گرمارودی با اشاره به تفاوت زبان «علی نامه» و «شاهنامه» افزود: البته تفاوت زبان «علی نامه» با «شاهنامه» در شمار واژگان عربی آن است. این تفاوت هم به این دلیل است که منظومه یاد شده، داستانی عربی دارد. |
بنام خداوند بخشنده مهربان