صبر در عرفان

صبر بیتابى نکردن در برابر ناگواریهاست. خواجه عبداللَّه انصارى در تعریف آن گوید:صبر نگهدارى نفس است از گله‏مندى با وجود ناشکیبایى و جزع نهانى.

بنا به حدیثى نبوى صبر سه گونه است: صبر به هنگام مصیبت و بلا، صبر بر اطاعت و صبر از گناه.

شکایت بردن از بلاها و مصیبتها به مردم، اخلاقى نکوهیده است و با صبر در بلا ناسازگار،ولى عرض شکایت در پیشگاه الهى عملى شایسته است. قرآن کریم درباره حضرت یعقوب (ع) گوید:

إِنَّما أَشْکُوا بَثّى‏ وَ حُزْنى‏ الَى‏اللَّه. (یوسف: 87)

شکایت غم و اندوه خویش به خداى مى‏برم.

عارفان شکایت نبردن به پیشگاه الهى و دورى از اظهار عجز و نیاز را خودنمایى و اظهار وجود در محضر او مى‏دانند، و از لغزشهاى بزرگ مى‏شمارند.

صبر در اطاعت در دو جایگاه است:

- در برابر میل نفس به ترک طاعات و رعایت نکردن آداب ظاهرى و باطنى آن، پیش از عمل؛

- در برابر میل نفس به عجب، کبر و ریا پس از عمل.

امام خمینى درباره صبر در اطاعت در جایگاه دوّم گوید:

چه بسا شیطان و نفس امّاره انسان را سالهایى بس طولانى دعوت به اعمال صالحه و اخلاق حمیده و پیروى از شریعت مطهّره کنند به امید آنکه او را مبتلا به اعجاب و خودپسندى کنند.

عارفان صبر را از مقامات میانى سلوک به شمار مى‏آورند؛ زیرا ناپسند شمردن بلاها از درک نکردن حقیقت بلاها ریشه مى‏گیرد. از این رو، رضا به قضاى الهى و خشنودى از بلاها مقام والاترى است. احساس رنج در برخورد با گناهان و عمل به عبادات بر اثر پى نبردن به اسرار عبادات و باطن سوزناک گناهان است.

عارفان براى صبر مراتبى آورده‏اند که ویژه اهل سلوک و اولیاى خداست؛ مانند صبر للَّه، صبر باللَّه، صبر على‏اللَّه، صبر فى‏اللَّه، صبر مع‏اللَّه، صبر عن‏اللَّه.

آیات و روایات فراوانى در دعوت به صبر و دیگر مقامات و حالات عرفانى و بیان آثار وبرکات آن وجود دارد و در زندگانى امامان معصوم (ع) و عالمان راستین و رزمندگان و مجاهدان مسلمان، نمونه‏هاى والایى از آنها را مى‏توان یافت. در اینجا تنها به ذکر یک نمونه از حالات عارفان در مقام صبر اشارت مى‏کنیم.

 

                        عرفان اسلامى، ص: 213

نام‏کتاب:عرفان اسلامى‏

نام مؤلف:سید قوام الدین حسینى‏

تلخیص برای ذی طوی - مسطور