صبر در عرفان
صبر بیتابى نکردن در برابر ناگواریهاست. خواجه عبداللَّه انصارى در تعریف آن گوید:صبر نگهدارى نفس است از گلهمندى با وجود ناشکیبایى و جزع نهانى.
بنا به حدیثى نبوى صبر سه گونه است: صبر به هنگام مصیبت و بلا، صبر بر اطاعت و صبر از گناه.
شکایت بردن از بلاها و مصیبتها به مردم، اخلاقى نکوهیده است و با صبر در بلا ناسازگار،ولى عرض شکایت در پیشگاه الهى عملى شایسته است. قرآن کریم درباره حضرت یعقوب (ع) گوید:
إِنَّما أَشْکُوا بَثّى وَ حُزْنى الَىاللَّه. (یوسف: 87)
شکایت غم و اندوه خویش به خداى مىبرم.
عارفان شکایت نبردن به پیشگاه الهى و دورى از اظهار عجز و نیاز را خودنمایى و اظهار وجود در محضر او مىدانند، و از لغزشهاى بزرگ مىشمارند.
صبر در اطاعت در دو جایگاه است:
- در برابر میل نفس به ترک طاعات و رعایت نکردن آداب ظاهرى و باطنى آن، پیش از عمل؛
- در برابر میل نفس به عجب، کبر و ریا پس از عمل.
امام خمینى درباره صبر در اطاعت در جایگاه دوّم گوید:
چه بسا شیطان و نفس امّاره انسان را سالهایى بس طولانى دعوت به اعمال صالحه و اخلاق حمیده و پیروى از شریعت مطهّره کنند به امید آنکه او را مبتلا به اعجاب و خودپسندى کنند.
عارفان صبر را از مقامات میانى سلوک به شمار مىآورند؛ زیرا ناپسند شمردن بلاها از درک نکردن حقیقت بلاها ریشه مىگیرد. از این رو، رضا به قضاى الهى و خشنودى از بلاها مقام والاترى است. احساس رنج در برخورد با گناهان و عمل به عبادات بر اثر پى نبردن به اسرار عبادات و باطن سوزناک گناهان است.
عارفان براى صبر مراتبى آوردهاند که ویژه اهل سلوک و اولیاى خداست؛ مانند صبر للَّه، صبر باللَّه، صبر علىاللَّه، صبر فىاللَّه، صبر معاللَّه، صبر عناللَّه.
آیات و روایات فراوانى در دعوت به صبر و دیگر مقامات و حالات عرفانى و بیان آثار وبرکات آن وجود دارد و در زندگانى امامان معصوم (ع) و عالمان راستین و رزمندگان و مجاهدان مسلمان، نمونههاى والایى از آنها را مىتوان یافت. در اینجا تنها به ذکر یک نمونه از حالات عارفان در مقام صبر اشارت مىکنیم.
عرفان اسلامى، ص: 213
نامکتاب:عرفان اسلامى
نام مؤلف:سید قوام الدین حسینى
تلخیص برای ذی طوی - مسطور
بنام خداوند بخشنده مهربان