انسان از دیدگاه حضرت مولانا مولانا
انسان و انسانشناسی از موضوع های محوری آثار حضرت مولانا است.تمام موضوعات دیگری که در آثار آن عارف بزرگوار مطرح و بررسی شده اند بی گمان با موضوع انسان ارتباط دارند و به خاطر گشادن ماحیت اصلی این هدف نهایی آفرینش بوده است.به عبارت دیگر تا کد حضرت مولانا این است که« مقصود ز جمله آفرینش ماییم» و تمام نیرو و توان معنوی خودرا برای اثبات همین فرضیه صرف کرده است. در واقع پیام حضرت مولانا به بشریت این است که این جهان جانی دارد و ما باید جان این جهان را بشناسیم.
دی شیخ با چراغ همی گشت گرد شهر،
کز دیو و دد ملولم و انسانم آرزوست.
این بزرگمرد بشر نا آگاه را به کرم پیله تشبیه می کند که از حرس آن قدر دور خود تار می تند که سرانتجام خود اسیر دام خویش می شود.
به نظر مولانا هیج علمی شریف تر از علم خودشناسی نیست اما متعصفانه این انسان که هر گریهی را می گشاید و هر موی را می شگافد خویشتن خویش را فراموش کرده است. او در کتاب « فیهی ما فیهی» در این زمینه می گوید: « اکنون همچونین علمای اهل زمان در علوم موی می شکافند و چیز های دیگر را که به ایشون تعلق ندارد به غایت دانسته اند و اشان را بر آن احاطهء کلی گشته و آنچه مهم است و به او نزدیکتر از همه آن است خودیی اوست و خودیی خود را نمی داند. همه چیزرا با حلت و حرمت حکم می کند که این جایز است و آن جایز نیست و این حلال است و یا آن حرام است خودرا نمی داند که حلال است یا حرام جایز است یا ناجایز پاک است یا ناپاک است»
مولانا معتقد است که بشر یک گره اصلی دارد که اگر آنرا بگشاید به نیکبختی می رسد و آن گره خویشتن خویش است.
بهر آن پیغمبر این را شرح ساخت،
هر که خود بشناخت ایزدان را شناخت.
ولی آدمی تمام عمر گرانبهای خود را در گشودن گرههای به هدر می دهد که از گشایش آن چیزی آیدش نمیشود و جوهر حقیقی و ملکوتیش شکوفا نمی شود. در تاجیکستان ما این حدیث خیلی زبانزده و رایج است.همهء گروه ها در بحث و مناظره ها از آن استفاده می کنند.
اما سوال سادهء ما این است که منظور از « خود را بشناس تا خدای خود را بشناسی» در اصل چیست؟ یعنی ما چرا در خویشتن خویش بشناسیم که خداشناس رستگار و آزاده باشیم؟
ملتمانرا؟
زادگاهمانرا؟
کشورمان را؟
نام و نصبمان را؟
اعضای بدنمان را؟
چرا؟
در یک کلام خودشناسی شناخت هویت خویش است اما هویت اصلی انسان چه هست؟
جسم است، روح است، اندیشه است، نطق است، قلب است، چه هست؟
طور در بالا گفتیم عرفا و حکیمان ربانی هدف از آفرینش عالم و کلیهء موجودات را وجود مبارک حضرت آدم می دانند. آنها برای تایید این نظر خود به حدیث « کنت کنزا مخفیا...» که از حضرت داود به یادگار مانده است اشاره می کنند.
معنی حدیث این است که خداوند فرموده:« من گنجی نهانی بودم دوست داشتم شناخته شوم و آفریدم خلق را».
عرفا می گویند خداوند وجود انسان را از گل آفرید و سپس در این کالبد از روح خود دمید. و نفخت فیهی من الروحی. و اورا با آموزش تمام اسما و صفات خویش بر همهء مخلوقات برتری داد. موضوع و ماهیت اساسیی « مثنوی معنوی» هم تلاش همین روح زندانی در کالبد برای بازگشت به وطن اصلی خویش می باشد.
بشنو از نی چون حکایت می کند،
از جدای ها شکایت می کند.
کز نییستان تا مرا ببریده اند،
از نفیرم مرد و زن نالیده اند.
سینه خواهم شرحه شرحه از فراق،
تا بگویم شرح درد اشتیاق.
یعنی از دید مولوی انسان دارای مقام علوی بوده و جای در ملکوت اعلا دارد و بر اثر دلبستگی به تعلقات دنیوی و سر نهادن به خواهش های نفسانی که خواستگاه تمام آلودگیها زشتی ها و فرو افتادگی از مقام انسان گرفتار آمده و از اصل خویش جدا مانده است.
مولوی نیز در مثنوی منشهء اصلی روح و حبوط آن به دنیای ماده و نیز بازگشت دوباره به منزلگه حقیقی را مطرح می کند.آنها که از این جدای سینه شرحه شرحه دارند و آرزوی پیوستن به اصل و مبدهء کل را در سر می پرورانند ناگزیر از تزکیه و تحذیب نفس و پرهیز از هوس های نفس هستند تا سبکبال و سبکبار راه وادی دوست را پیش گیرند. عرفا هستی را تجلی حق می دانند که با تنزل در پنج مرتبه بدین صورت درامده است.
مراتب تنزل حضرت حق بدین ترتیب است:
اول، عالم اطلاق یا بی رنگی.
دوم، عالم مسما یا واحیدیت.
سوم،عالم ارواح.
چهارم،عالم مصالی یا خیال.
پنجم، عالم اجسام.
ابن عربی آن حکیم ربانی در این زمینه فرموده است:« در واقع یک تجلی بیش نیست اما مراتب تعیون از مبدهء تجلی فرق می کند و نسبت تعیون به اصل وجود نسبت سایه با شخص است. سایه موجودیت دارد اما نه موجودیت حقیقی زیرا که وجود سایه از خود او نیست. اصل آن شخص است اما شخص از سایه و سایه از شخص جدا نمی شود و اینکه سایه را می بینیم در نتیجهء نور است. از سایه همین قدر می توان فهمید که صاحب سایه ای هست. پس عالم موجودات سایهء حق است. حال جاهل سایه را در شخص یک موجود حقیقی می پندارد اما عارف می داند که سایه وجود موهوم است و هیج جز صاحب سایه نیست.
در واقع این موجودات چه در مراتب عالم بالا که قلمرو روحانیت است و چه در مراتب پایین تر که جسمانیت در آن ها غلبه می کند به لحاظ هویت حق یکی هستند. یعنی حقیقت حق به طور یکسان در همهء آن موجودات جریان دارد. پس خود را بشناس که کیستی و هویت تو چیست؟ و چه نسبتی با حق داری؟ و به چه اعتبار تو حقی؟
نسبت حق به سایه ی خاصی از خرد و بزرگ و صافی و صافی تر مانند نسبت نور است به شیشه ای که میان نور و بیننده حجاب می شود. نور به رنگ شیشه در می آید و حال آنکه نور در واقع رنگ ندارد ولی این طور می نماید.
بنابرین کسی که به حقیقت حق متحقیق گشته صورت حق در او بیشتر از ذیگران ظهور دارد. و معلوم است که ما مخلوقات به یکدیگر نیازمندیم ولی اسمای ما همان اسمای الاهی است. نیازمندی ما نیز بی شک به او بر می گردد و اعیان ما در واقع جز سایهء حق نیست و غیر حق نیست، پس هویت ما نه هویت ماست که هم اوست.»
یعنی معنی و ماحیت خودشناسی نزد عارفان و حکیمان ربانی همین است که از قول ابن عربی به طور مختصر و نهایت فشرده در بالا ذکر کردیم.
با این مقدمه ای که گفته شد به نظر می رسد که درک معنی خودشناسی و انسان کامل اسانتر شده باشد. حضرت مولانا غفلت یا نشناختن خود را بلای عالم بشری ارزیابی کرده است.
گفت با درویش روزی یک خسی،
که تورا انجا نمی داند کسی.
گفت او گر می نداند عامیم،
خویش را من نیک می دانم کییم.
وای اگر برعکس بودی درد و ریش،
او بودی بنای من من کور خویش.
حضرت مولانا می فرماید روح با پایین آمدن در مرحله های مختلف وارد کالبد انسان شده است.سیر نضولی روح از نظر مولانا بدین شکل است: از عالم غیب یا معانی به جماد از علم جماد به علم نبات ، از عالم نبات به عالم به عالم حیوان و از عالم حیوان وارد کالبد انسان شده است. در سیر صعودی خود روح دوباره از عالم انسان به عالم ملایک و از عالم ملایک به وطن اصلی خویش که همان عالم غیب است می پیوندد.
حملهء دیگر بمیرم از بشر،
تا برارم از ملایک بال و پر.
بار دیگر از ملک قربان شوم،
انچه اندر وهم ناید آن شوم.
همان طوری که در آغاز مقاله اشاره کردیم حکیمان و عرفا معتقدند که جهان به خاطر شرافت انسان آفریده شده است یعنی قبل از آنکه خداوند جهان را خلق کند وجود آدمی را هدف نهایی قرار داده است. از این رو انسان اگرچه به ظاهر کوچک است در باطن جهان بزرگ است. به ابارهء دیگر انسان مهظر کل جهان است.
در فراخ عرصهء آن پاک جان،
تنگ آمد عرصهء هفت آسمان.
گفت پیغمبر که حق فرموده است،
من نگنجم در خم بالاو پست.
در زمین و آسمان و عرش نیز
من نگنجم این یقین دان ای عزیز.
در دل موءمن بگنجم ای عجب،
گر مرا جویی در آن دل ها طلب.
حضرت مولانا در « فیهی ما فیهی » می فرماید:« آدمی اسطرلاب حق است اما منجمی باید که اسطرلاب را بداند تره فروش یا بقال اگرچه اسطرلاب دارد اما از آن چه فایده گیرد و به آن اسطرلاب چه داند احوال افلاک را و دوران اورا و برج هارا و تا ثیرات آن را و انقلاب را و غیره ذالک. وجود آدمی که « ولقد کرمنا بن آدم...» اسطرلاب حق است چون اورا حق تعالا به خود عالم و دانا کرده باشد از اسطرلاب وجود خود تجلی حق را و جمال بی چون را دم به دم می بیند و هرگز آن جمال از این آیینه خالی نباشد.»
آدم اسطرلاب اوصاف علوست،
وصف آدم مظهر آیات اوست.
هر چه در وی می نماید عکس اوست،
همچو عکس ماه اندر آب جوست.
حضرت مولانا با توجه به میزان خودشناسی آدمیان را به طور کلی به دو گروه تقسیم می کند.گروهی که در محسوسات این جهان فروع مانده اند و راه بر دیگر سوی جهان نبورده اند و گروهی که با سیر و سلوک به ماوراء امن جهان رسیده اند.گذشته از این آن عارف وارسته می فرماید اگرچه همهء آـدمیان بصورت شبیه یکدیگرند اما بسیرت فرق می کنند.چون گوهر اصلی آدم سیرت است برای ظهور سریشت هر کس انسان ها در بوتهء ازمایش قرار می گیرند. سپس حضرت مولانا آدمیان را از حیس مرتبه به سه گروه تقسیم می کند:
1.انسان ناقص.
2. انسان متوسط.
3. انسان کامل.
انسان ناقص کیست؟
حضرت مولانا در تعرف انسان ناقص در « فیهی ما فیهی» می فرماید:« ...و یک صنف دیگر بحایمند که ایشان شهوت محضند عقل زاجر ندارند بر اشان تکلیف نیست...»
قسم دیگر با خران ملحق شدند،
خشم محض و شهوت مطاق شدند.
وصف جبریلی در اشان بود رفت،
تنگ بود آن خانه و آن وصف زفت
انسان متوسط کیست؟
در تعریف انسان متوسط حضرت مولانا فرموده است:« و بعضی در تنازع مانده اند و آنها آن طایفه اند که اشانرا در اندرون رنجی و دردی و فغان پدید می آید و به زندگانی خویش راضی نیستند.آین ها مومنانند.اولیا منتظر ایشانند که موءمنان را در منزل خود رسانند و چون خود کنند و شیاطین نیز منتظرند که اورا به اصفل السافلین سوی خود کشند.آدمی مسکین که مرکب است از عقل و شهوت نیمش فریشته و نیمش حیوان،نیمش مار است و نیمش ماهی. ماهیش سوی آب می کشاند و مارش سوی خاک در کشمکش و جنگ اشت...»
ماند یک قسم دیگر اندر جهاد،
نیم حیوان نیم حیی با رشاد.
روز و شب در جنگ و اندر کشمکش،
کرده چالش آخرش با اولش.
انسان کامل کیست؟
«...و بعضی ملایکند که ایشان عقل محضند.تاعط و بندگی و ذکر اشان را طبع است و غذاست و به آن خریش و حیات است. چنانکه ماهی در آب زندگی او از آب است و بستر و بالین او آب است.آن در حق او تکلیف نیست چون از شهوت مجرد است و پاک است. پس چه مینت اگر او شهوت نراند یا آرزوی هوا و نفس نکند؟ چون از این ها پاک است و اورا هیج مجاهده نیست و اگر تاعط کند آن را به حساب تاعط نگیرند چون طبعش آن است و بی آن نتوان بودن.آنان متابعت عقل چندان کردند که بکلی ملک گشتند و نور محض گشتند.ایشان انبیا و اولیا اند که از خوف و رجا رهیده اند که « لا خوف علیهم و لا هم یحزنون.» (سورهء یونس،آیهء 62 )
باده سرمایه ز لطف تو برد،
لطف آب از لطف تو حسرت خورد.
پادشاهی کن ببخشش ای رحیم،
ای کریم ابن الکریم ابن الکریم.
هر شرابی بندهء این قد و حد،
جمله مستان را بود بر تو حسد.
ای رخ چون زهره ات شمس الضحی،
ای گدای رنگ تو گلگونه ها.
ای همه دریا چه خواهی کرد نم،
وی همه هستی! چه می جویی عدم.
ای مه تابان چه خواهی کرد گرد؟
ای که مه در پیش رویت روی زرد.
تاج کرمناست بر فرق سرت،
توق اعطیناکه آویز برت.
چون خدا اندر نه آید در عیان،
نایب حقند این پیغمبران.
به دنبال تعریف انسان کامل حضرت مولانا به برسی ویژگی های آن می پردازد.انسان کامل از دیدگاه مولانا دارای ویژگی های فراوانی است که مطرح کردن آن ها در قالب این مقاله نمی گنجد بنابرین ما تنها با ذکر آماری برخی از ویژگی های انسان کامل بحث را به پاین می بریم.
1. انسان کامل خلیفهء خدا در زمین است.
2. انسان کامل روشنبین است.
3. واسطهء فیض است.
4. مشتاق کشف اسرار لاهوت است.
5. کارهایش بر اساس حکمت است.
6. بر ضمیر و اسرار مردم آگاه است.
7. نجات دهندهء اسیران عالم محسوسات است.
8. وحدت دهندهء بشر است.
9. کالبدش در طبیعت و روانش در ماوراء طبیعت.
10. انسان کامل میزان حق است.
آن دلی کز آسمان ها برتر است،
آن دل ابدال یا پیغمبر است.
پاک گشته آن ز دل صافی شده،
در فزونی آمده وافی شده.
انکه بدهد بی امید سودها،
آن خدای است آن خدای است آن خدا.
یا ولی حق که خوی حق گرفت،
نور گشت و تابش مطلق گرفت.
بی شبحه اندیشه های انسانشناسی و بشری حضرت مولانا نظیر ندارد و هیج انسانشناسی در تاریخ بشر در سطح مولانا در بارهء حقیقت گوهر وجودی انسان بدبن گونه تحقیق گسترده و کامل انجام نداده است. از این روست که با گذشت 800 سال در هر گوشهء جهان که آثار مولانا ترجمه شود مردم آن سرزمین دلباخته و مشتاق اندیشه های بشری آن بزرگوار خواهند شد.
خلاصه همان طور که در مقاله های گذشته اشاره شد به عقیدهء جمهور مولاناپژوهان «مثنوی معنوی»ی حضرت مولانا تفسیر عرفانی قرآن کریم است.استاد بها الدین خرمشاهی از اندیشمندان سرشناس ایران در مقدمهء کتاب « قرآن و مثنوی» می نگارد:« با دیدن ژرفا و گستره و فراوانی نفوض آیات و عبارات قرآنی در ذهن و زبان مولانا و در تار و پود ابیات مثنوی چه در روساخت و چه در ژرف ساخت آن به این نتیجه رسیدیم که اگر مثنوی را از تفسیر های عرفانی قرآن کریم به شمار آوریم مبالغه نکرده ایم.البته با این توضیح که این تفسیر با آنکه بسیار فراگیر است تفسیر به معنای فنی و هرفه ی نیست اما شارح بسیاری از حقایق و دقایق قرآن است و در تاریخ 1200 سالهء ادب پارسی هیج اثر عرفانی دیگری با آن درجه از پیوندهای پیدا و پنهان با کلام الله مجید وجود ندارد.»
امیدوارم که این خوشه هایی که از هر خرمنی در بارهء اندیشه های بشری حضرت مولانا جمع آوری کردم مورد پسند و استفادهء سودمند مشتاقان آن ولی خدا قرار گرفته باشد و بندهء حقیر را از دعای خویش بی نصیب نگردانند.
منبع : http://darvoz.persianblog.ir/post/20
نویسنده : بهروز ذبیح الله
فیزیکدانان برخورد دهنده بزرگ هادرون با استفاده از اطلاعات به دست آمده از آزمایشهای این آزمایشگاه بزرگ و با کمک شبیه سازی های رایانه ای توانسته اند انفجارهای ذره ای مشابه با بزرگترین انفجارهای کیهانی را شبیه سازی کنند. 
بنام خداوند بخشنده مهربان