حقیقت نفس انسان در عرفان اسلامی و گیتا چیست ؟
در تطبيق حقيقت نفس در عرفان اسلامى و گيتا به شباهت هاى بسيارى برمى خوريم. در عين حال كه تفاوت هايى نيز وجود دارد. در ارتباط با حقيقت وجود انسان بين گيتا و عرفان اسلامى اين تشابه وجود دارد كه سير نزولى وجود انسان با سير صعودى آن مطابقت دارد. در بحث از حقيقت نفس در عرفان اسلامى گفتيم كه در سير نزولى مهم ترين مرتبه وجود انسان روح است. در گيتا نيز اين مرتبه اختصاص به خود متعال دارد كه با روح در اوصاف و ويژگى ها كاملاً شبيه است.از سوى ديگر در سير صعود اين خود فرودست است كه محور وجود انسان قرار دارد و صفات و ويژگى هاى شبيه نفس انسان دارد و حتى تكوين آن از عالم ماده مانند نشأت گرفتن نفس ناطقه از روح حيوانى بر اثر فيض خود متعال است.
يكى ديگر از شباهت ها، در زمينه مرتبه واسطه بين روح و نفس است. در عرفان اسلامى مرتبه قلب مرتبه اى مجرد و شبيه به مرتبه روح است، و هر چند از عالم امر و مجرد است، از مراتب وجودى نفس محسوب مى شود. حتى حالت معكوس آن در مراتب نازله نفس نيز ديده مى شود. همين امر در گيتا نيز وجود دارد و دل يكى از مراتب وجودى خود فرودست محسوب مى شود، اما مرتبه متعالى آن يعنى آتمن موجودى كاملا مجرد است.
يكى از تفاوت ها عمده بين گيتا و عرفان اسلامى در حقيقت وجود انسان، مربوط به مرتبه روح است. به نظر مى رسد در گيتا خود متعال جنبه اشتراكى دارد. يعنى تمام انسان ها در يك خودْ كلى شريك هستند و هر فردى براى خويش از يك خودْ متعال برخوردار نيست و تنها جيوه يا خود فرودست درافراد شخصى محسوب مى شود، ولى مرتبه روح در عرفان اسلامى همچون مرتبه نفس، فردى است و هر كس براى خويش يك روح مجرد خاص نيز دارد كه به تربيت نفس مى پردازد. البته از سخنان بعضى از عارفان[105] اينگونه ظاهر مى شود كه اين روح مجرد يك روح كلى است كه همه انسان ها در آن شريك هستند.
البته با توجه به واسطه اى كه بين خود برتر، يعنى پوُروُشه و خود فرودست، يعنى جيوه در تفسير راداكريشنان مطرح است، مى توان حدس زد كه تلقى راداكريشنان از مراتب وجودى انسان به عرفان اسلامى نزديك تر است. يعنى مى توان آتمن را در تلقى راداكريشنان بر مرتبه روح جزئى در عرفان ا سلامى تطبيق كرد. زيرا خصوصيات اين دو بسيار شبيه هم هستند.
بنام خداوند بخشنده مهربان